منوی اصلی
پیوندهای مفید
تبلیغات
اوقات شرعی



آماربازدید سایت

شیر مادر، تغذیه تكمیلی تا چه وقت و چگونه؟

5.00
تعداد بازدید : 5010
تاریخ انتشار : ۱۳۹۳/۳/۱۱
تغذیه با شیر مادر به تنهایی تا کی؟ چه وقت غذای کمکی را شروع کنیم و چگونه؟ چه وقت و چگونه شیرخوار را از شیر بگیریم؟

                                                                                     

دكتر محمدعلي نيلفروشان

فوق تخصص كودكان-عضوهيئت علمي دانشگاه علوم پزشكي ايران

عضو هيئت  مديره انجمن ترويج تغذيه با شيرمادر

 

تغذیه با شیر مادر به تنهایی تا کی؟ 

چه وقت غذای کمکی را شروع کنیم و چگونه؟
چه وقت و چگونه شیرخوار را از شیر بگیریم؟

اینها و ده‌ها سؤال دیگر در مورد تغذیه شیرخواران و کودکان همه روزه مطرح می‌شود و جواب آنها از دیدگاه صاحب‌نظران و متخصصین مختلف و در شرایط گوناگون می‌تواند متفاوت باشد. درباره خصوصیات و مزایای تغذیه‌ای، ایمنی بخشی، عاطفی روانی، اقتصادی اجتماعی شیر مادر و اثرات آنی و درازمدت آن در سلامت انسان، بسیار گفته، نوشته و شنیده‌ایم و می‌دانیم. مطالعات مختلف در سراسر جهان و در طول سالیان دراز ثابت کرده است که همه نوزادان باید تغذیه با شیر مادر خودشان را از همان لحظات اول پس از تولد شروع و به دلخواه خود در هر زمان و مکان، شب و روز در سفر و حضر تا پایان شش ماهگی به تنهایی و منحصراً با شیر مادر ادامه دهند و به جز قطره مولتی ویتامین به هیچ ماده غذایی دیگر حتی آب نیاز ندارند زیرا این طریق تغذیه موجب تأمین و تضمین سلامت شیرخوار امروز و کودک، نوجوان، جوان، بالغ و حتی سالمند آینده خواهد شد. اما این ماده حیات بخش و بی‌نظیر را نمی‌توان و نباید به تنهایی تا مدتی طولانی ادامه داد بلکه لازم است از آغاز ماه هفتم زندگی، غذاهای ساده، سهل‌الهضم و نرم را شروع و به تدریج بر غلظت و تنوع آن افزود تا کودک ضمن آشنایی با قوام و مزه غذاهای رایج و کسب انرژی لازم، هم از رشد بهتری برخوردار گردد و هم به تکامل عصبی روانی او کمک شود. لذا در شش ماه دوم زندگی کودک باید بعد از استفاده از شیر مادر به تدریج از 5 تا 6 وعده غذای کمکی مناسب با رعایت موازین بهداشتی و حفظ اصول تنوع و تعادل، بهره‌مند گردد و در سال دوم عمر نیز همراه با استفاده از غذای سفره خانواده تغذیه از پستان مادر را به عنوان مکمل غذا ادامه دهد تا در حوالی دو سالگی بتوان او را از پستان و شیر مادر گرفت.

چه وقت و چگونه؟
در مورد سه سوالی که در آغاز سخن مطرح شد باید گفت که این هر سه را در کلمه‌ای به نام (Weaning) می‌توان خلاصه کرد که در حقیقت به معنای تغییری است در تغذیه از نوعی به نوع دیگر و یا ایجاد عادت جدید تغذیه‌ای. شروع این تغییر و یا ایجاد عادت را محققین مختلف، متفاوت ذکر کرده‌اند، مثلاً یک پزشک آلمانی (سال 1473) شروع تغذیه کمکی را منوط به داشتن دندان کافی برای جویدن و دیگری (سال 1953) از روز دوم تولد توصیه کرده‌اند. Jacobi  که از متخصصین به نام طب جدید اطفال است هیچ‌گونه غذایی را در سال اول عمر توصیه نمی‌کرد و اضافه کردن سبزی‌ها را به بعد از دو سالگی موکول می‌نمود. در مورد زمان مناسب برای قطع کامل شیر مادر یک فرمول عملی آن است که وقتی شیرخوار وزنش 4 برابر وزن موقع تولدش شد می‌توان او را به کلی از شیر مادر گرفت و این در حدود سنی 3-2 سالگی برای کودک سالم و برخوردار از یک تغذیه مطلوب است. بعضی‌ها معتقدند قطع شیر مادر در زمانی مناسب و مطلوب است که شیرخوار يك سوم وزن پدر (پسر) یا مادر (دختر) را داشته باشد که معادل سن تقویمی 4 تا 7 سالگی است. عده‌ای هم این کار را تا زمان خروج اولین دندان آسیای دائمی به تأخیر می‌اندازند. به هر حال زمان از شیر گرفتن شیرخوار در فرهنگ‌ها و جوامع مختلف متفاوت است. در جوامع سنتی به ندرت دیده می‌شود که شیرخوار را قبل از یک سالگی از پستان مادر و شیر او جدا کنند. عمدتاً آن را به پایان سال دوم زندگی موکول می‌کنند. در فرهنگ غنی و اصیل اسلامی تغذیه با شیر مادر تا 2 سال تمام قمری تعیین شده و شیردادن به شیرخوار را کمتر از بيست و يك  ماه (در صورتی که نوزاد سر موعد متولد شده باشد) ظلم و ستم به او قلمداد مي‌كنند و در حقیقت جمع دوران بارداری مادر و تغذیه شیرخوار از پستان او 30 ماه ذکر شده است (قرآن کریم). قبل از سال 1979 متوسط زمان قطع کامل شیر مادر در دنیا 2/4 سال بود. منافع ادامه تغذیه با شیر مادر در بچه‌های بزرگ‌تر بخصوص در کشورهای عقب نگه داشته شده و جهان سوم حداقل 2-1 سال پس از شروع تغذیه تکمیلی انکارناپذیر است. مزایای این کار علاوه بر اثرات تغذیه‌ای آن، کمک‌هایی است که به سیستم دفاعی کودک، جلوگیری از عفونت‌های رایج در او و تأخیر در باردار شدن مجدد و اکثراً ناخواسته مادر خواهد شد. این اثرات به خصوص در رابطه با بیماری‌های عفونی حتی در کودکان 30-16 ماهه آمریکایی نیز به اثبات رسیده است. در پایان شش ماهگی ضمن شروع غذای کمکی و ادامه تغذیه با شیر مادر و مولتی‌ویتامین به لحاظ آن که ذخایر آهن بدن شیرخوار تحلیل می‌رود لازم است همه روزه و تا پایان دو سالگی 15-10 میلی‌گرم عنصر آهن (حدود 15-10 قطره) نیز به او داده شود. بهتر است آهن را در فواصل دو وعده غذا و شیر مادر و همراه با کمی آب و بعدها آب میوه داد تا هم جذب آن کامل‌تر و هم مانع از تغییر رنگ دندان‌ها شود. یکی دیگر از دلایل شروع غذای کمکی پس از 6 ماهگی و حتماً قبل از 9 ماهگی آن است که از طرفی کودک برای رشد سریعش نیاز به پروتئین بیشتری برحسب وزن بدن دارد و از سوی دیگر میزان پروتئین شیر مادر بعد از ماه نهم کاهش جزئی پیدا می‌کند. گر چه میزان پروتئین به تنهایی تضمین‌کننده رشد شیرخوار نمی‌باشد. از نظر عصبی و روانی پس از شش ماهگی شیرخوار آماده است تا غذاهای جامد را بجود به طوری که بعضی از محققین این زمان را دوران حساس تکاملی نام‌گذاری کرده‌اند که لازم است شیرخوار جویدن را تمرین كند و یاد بگیرد، زیرا مکانیسم جویدن و مکیدن از پستان کاملاً متفاوت است و حتی چنانچه دندان‌ها هنوز سرنزده باشند تمرینات جویدن، خود کمک به رشد و خروج و وضعیت طبیعی دندان‌ها می‌کند.

چند وقت و چگونه باید کودک را از شیر گرفت؟
طول مدت شیردهی کامل 2 سال تمام است. لکن این مدت ممکن است به دلایل مختلف کمتر و یا احیاناً بیشتر باشد. گاه شیرخوار زودتر از معمول (حوالی یک سالگی) خود را از شیر می‌گیرد و یا مادر دچار مشکلی می‌شود که قادر به ادامه شیردهی نیست (بیماری، دوری طولانی از فرزند و یا حاملگی مجدد،...) اما نکته مهم این است که هر وقت تصمیم به قطع شیرمادر گرفته شد باید تدریجی باشد تا هم برای مادر و هم برای شیرخوار بدون مشکل و حتی لذت‌بخش شود. با این روش کاهش ترشح شیر به علت کم شدن فعالیت غدد شیری به آرامی اتفاق می‌افتد. به طور معمول و اصولی بهتر است ابتدا یک وعده از شیردهی را قطع و به جای آن به کودک غذا داد و پس از چند روز که این عمل موفقیت‌آمیز بود یک وعده دیگر را نیز کم کرد که بهتر است در زمان مخالف نوبت اول باشد (قبل از ظهر و عصر) این کار به تدریج ادامه می‌یابد به طوری که تغذیه با شیرمادر هنگام صبح و شب آخرین نوبت‌هایی خواهد بود که پس از مدتی حذف خواهد شد به این ترتیب ممکن است قطع کامل تغذیه از پستان تا چند ماه پس از دو سالگی ادامه یابد، این روش از شیر گرفتن در هر زمانی که مادر تصمیم به قطع شیر خود می‌گیرد باید رعایت شود و تغذیه اول صبح و شب آخرین وعده‌ای باشند که شیرخوار از آن محروم می‌شود – لازم به ذکر است که در سال اول عمر، شیرخوار ممکن است در سه مرحله نسبت به شیر مادر کمتر رغبت و علاقه نشان دهد و آن 4 تا 5 ماهگی، 7 ماهگی و 9 تا 12 ماهگی است اما مادر باید سعی کند او را مجدداً به شیر خوردن ترغیب نماید.

قطع ناگهانی شیر مادر
از شیر گرفتن شیرخوار به طور ناگهانی گر چه توصیه نمی‌شود ولی گاه اقدام به این کار اجتناب‌ناپذیر است. مثلاً مادری که دچار بیماری شدید و صعب‌العلاج است و یا مجبور است که شیرخوارش را ترک کند که این امر برای هر دو نفر سخت و زجرآور است گر چه در این مواقع قدرت تولید و ترشح شیر غدد پستانی کاهش می‌یابد ولی مطالعات نشان داده است که این غدد تا 45 روز پس از قطع تغذیه پستان نیز قادر خواهند بود مجدداً تولید شیر را از سر بگیرند. در مادرانی که تصمیم به قطع یکباره شیردهی گرفته‌اند وقتی شیر دوشیده شده آنها در روزهای اول لغایت چهل و پنجم به فاصله دو تا ده روز مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است، ملاحظه شده که قند و پتاسیم آن کاهش ولی سدیم، کلر، چربی و پروتئین آن افزایش یافته است و این روند تا روز چهل و دوم ادامه داشته است. با همه این‌ها دیده شده شیرخوار از این شیرشور هم استفاده می‌کند. به علاوه معلوم شده است که افزایش پروتئین این شیر به علت زیادتر شدن غلظت لاکتوفرین و  ایمونوگلبولین‌ها، آلبومین، لاکتالبومین و کازئین می‌باشد. قطع ناگهانی شیرمادر مسلماً برای شیرخوار سخت و با بی‌قراری، کم‌غذایی و حتی بیماری توام خواهد شد اما برای مادر مسئله ممکن است جدی‌تر باشد به طوری که اگر در 4 تا 6 هفته اول بعد از زایمان اتفاق افتد موجب تب و لرز و درد و کوفتگی عمومی (شبیه ابتلاء به آنفلوآنزا) شده و 3 تا 4 روز به درازا می‌کشد. علت این پدیده را جذب مجدد و ناگهانی محصولات شیری ذکر می‌کنند. بدیهی است کاهش ترشح هورمون‌های شیرساز به خصوص پرولاکتین نیز نقش بسزایی در بروز علائم در مادر (افسردگی) دارد، افسردگی در مادر وقتی جدی و شدیدتر است که قطع ناگهانی شیرناخواسته و اجباری اتفاق افتاده باشد که در این صورت مادر باید بیشتر مورد توجه و مراقبت واقع شود. گاه اتفاق می‌افتد که شیرخوار از پذیرش شیشه و شیرمادر به یکباره دست می‌کشد (Nursing Strike) که برگشت‌پذیر اما نیازمند تمهیداتی است.

به طور خلاصه

   تغذیه با شیرمادر باید از همان لحظات اول پس از تولد و در اتاق زایمان شروع و برحسب تقاضا و نیاز شیرخوار روز و شب تا پایان 6 ماهگی به تنهایی و فقط همراه با قطره مولتی ویتامین باشد و از آغاز ماه هفتم به تدریج با غذاهای سهل‌الهضم و نرم و از مقدار کم به شیرخوار داده شود به طوری که در پایان سال اول عمر تقریباً اکثر غذاها را تجربه و مصرف کرده باشد و علاوه بر آن از آب سالم و قطره آهن نیز استفاده کند. در سال دوم از غذاهای معمول خانواده و سفره باید به او داد و شیرمادر بعد از صرف غذا میل شود. مدت تغذیه با شیرمادر دو سال تمام و گاه بیشتر است و از شیرگرفتن باید از حوالی دوسالگی شروع و حتماً تدریجی و ظرف چند ماه صورت پذیرد تا مادر و شیرخوار هر دو از سلامت کامل برخوردار شوند.

 

مقاله : دكتر محمد علي نيلفروشان

منبع :
ارسال کننده :
فایل های مرتبط
ارسال نظر
نام :
ایمیل :
متن نظر :
ارسال نظر
نظرات کاربران
میزان اهمیت
ایمیل
توضیحات
ارسال
© 1397 کليه حقوق اين وب سايت متعلق به بيمارستان ایرانشهر می باشد